Ασκήσεις για διεστραμμένα μυαλά

Του Θανάση Αλμπάντη

Στο ΒΗΜΑ είχε δημοσιευτεί ένα άρθρο, με «πνευματικά» προβλήματα που θέτουν στους φοιτητές του Χάρβαρντ, προκειμένου να «ακονίζουν» τα μυαλά τους. Το πρόβλημα είναι το εξής:

Βρίσκεστε σε έναν σιδηροδρομικό σταθμό και βλέπετε να έρχεται ένα τρένο, με μεγάλη ταχύτητα. Διαπιστώνετε πως στις ράγες είναι δεμένοι πέντε άνθρωποι και, μοιραία, το τρένο θα τους διαμελίσει. Δίπλα σας βρίσκετε ένας μοχλός, που, αν τον τραβήξετε, το τρένο θα αλλάξει πορεία σε διπλανή γραμμή, όπου, όμως, είναι δεμένος ένας άνθρωπος. Δεν έχετε καμιά δυνατότητα ούτε χρόνο άλλης επιλογής. Τι κάνετε, λοιπόν; Τραβάτε το μοχλό, θυσιάζοντας τη ζωή ενός ανθρώπου, σώζοντας, όμως, την ζωή πέντε άλλων;

Η απάντηση είναι «προφανής». Έχουν, όμως, έτσι τα πράγματα;

ΠΡΩΤΟΝ: Είναι ένα ψευδές πρόβλημα, διότι, στην πραγματικότητα, δεν αντιμετωπίζεις ποτέ τέτοιες καταστάσεις. Θα έλεγα πως είναι πρόβλημα αυτοαναφοράς, από την θεωρία των συνόλων (βλ. για περισσότερα στο http://www.newsbeast.gr/weird/arthro/377425/grifos-to-dilimma-tis-vivliothikariou/), το παράδοξο του Ράσελ (βλ. http://www.terrapapers.com/?p=35466) . Ένα πρόβλημα χωρίς λύση, σαν το παράδοξο του Επιμενίδη (http://eisatopon.blogspot.gr/2013/08/t.html), το οποίο διατυπώνεται ως εξής: «Λέω πάντα την αλήθεια, είμαι ψεύτης». Σε τέτοιες περιπτώσεις ο εγκέφαλος (ανθρώπινος ή ηλεκτρονικός) βραχυκυκλώνει. Κι αυτός, βέβαια, είναι ο σκοπός όσων θέτουν ερωτήματα, σαν αυτό του Χάρβαρντ. Το παράδοξο του Επιμενίδη και του Ράσελ αφορούν αποκλειστικά την λογική, τα μαθηματικά. Το πρόβλημα του Χάρβαρντ, όμως, είναι ηθικό ψευτοδίλλημα, διότι οι ανθρώπινες υπάρξεις δεν είναι αριθμοί, απρόσωπα, θεωρητικά  πράγματα. Λέει ο Ρίλκε στις Σημειώσεις του Μάλτε Λάουριτς Μπρίγκε: «Μιλάμε γενικά για τους ανθρώπους, τους άντρες, τις γυναίκες, τα παιδιά και ξεχνάμε πως είναι ξεχωριστές, ατομικές υπάρξεις, με όνομα, ταυτότητα, προσωπικότητα και ζωή».

 

ΔΕΥΤΕΡΟΝ: Με βάση τα λόγια του Ρίλκε, προσωποποιώ το πρόβλημα του Χάρβαρντ. Οι πέντε στις ράγες είναι ο Χίτλερ, ο Μουσολίνι, ο Γκέρινγκ, ο Χίμλερ και ο Πολ Ποτ. Ο ένας είναι ο Χριστός ή ο Γκάντι ή ο Αϊνστάιν. Ποιους σώζεις, αν είσαι ένας φυσιολογικός άνθρωπος, ποιους σώζεις, αν είσαι Χρυσαυγίτης; Αλλιώς: οι πέντε είναι άγνωστοι, εξαθλιωμένοι λαθρομετανάστες και ο ένας το παιδί σου. Αλλιώς: οι πέντε είναι Σπαρτιάτες του Λεωνίδα και ο ένας ο Εφιάλτης κι εσύ είσαι Έλληνας ή Πέρσης του Ξέρξη. Βλέπετε, λοιπόν, τα πράγματα δεν είναι καθόλου, μα καθόλου απλή αριθμητική πράξη, αν το δίλημμα το εξειδικεύεις.

 

ΤΡΙΤΟΝ: Μια απρόσωπη εξειδίκευση: Οι πέντε είναι καλοί άνθρωποι, αλλά πάσχουν από ανίατο νόσημα και είναι βέβαιο πως θα πεθάνουν σε λίγες ημέρες και ο ένας είναι ένα υγιέστατο παιδάκι. Ποιον ή ποιους αποφασίζεις να σώσεις;

ΤΕΤΑΡΤΟΝ: Στη νομική πρακτική, όμως, οφείλεις να σώσεις τους πέντε και όχι τον ένα, ακόμη κι αν ο ένας είναι το παιδί σου και οι πέντε ο Χίτλερ και η παρέα του. Αν πράξεις το αντίθετο είσαι ένοχος για κατά συρροήν παράλειψη να λυτρώσεις κάποιον από διακινδύνευση της ζωής του, με ελφρυντικά.

ΠΕΜΠΤΟΝ: Ο Δον Χουάν, ο Γιακί σαμάνος, σε κάποιο από τα βιβλία του ανθρωπολόγου Κάρλος Καστανέδα, κατακρίνει τον τελευταίο, επειδή μετατόπισε μια χελώνα από τη μέση στην άκρη του δρόμου, για να μην την σκοτώσει κάποιο αυτοκίνητο, διότι, αν η Φύση είχε επιλέξει να πεθάνει η χελώνα την συγκεκριμένη ώρα, αυτή (η Φύση) θα εύρισκε τον τρόπο να το κάνει, προξενώντας, ίσως, μια μεγαλύτερη καταστροφή, π.χ. κατολίσθηση. Η άποψή του θυμίζει την κβαντική κατάσταση της γάτας του Σρέντινγκερ: Η γάτα μέσα στο κουτί, βρίσκεται σε μία μετέωρη κατάσταση αβεβαιότητας είτε ζωντανή είτε νεκρή. Για να διαπιστώσεις την κατάστασή της πρέπει να ανοίξεις το κουτί και να δεις, όμως, η ενέργειά σου αυτή επηρεάζει την επέλευση ενός εκ των δύο αποτελεσμάτων, ανεξαρτήτως της βουλήσεώς σου.

Γιατί, όμως, το περίφημο Χάρβαρντ θέτει τέτοια «προβλήματα» και πώς αυτά ακονίζουν το μυαλό;

Ακονίζουν το μυαλό για απρόσωπη και ανήθικη άσκηση εξουσίας. Η Οικονομία και η Πολιτική αριθμοποιούνται και δεν εξανθρωπίζονται. Πατάς το κουμπί και καις 30.000, για να σώσεις 31.000. «Οφείλεις» να το κάνεις, ως «υπεύθυνος» ηγέτης. Παίρνεις απάνθρωπα μέτρα, για να «σώσεις» την οικονομία και τις τράπεζες, χάριν του καλού του συνόλου, υποτίθεται. Αριθμητικά και απρόσωπα οι πράξεις αυτών, των εκ Χάρβαρντ ηγετών, είναι ηθικές, νόμιμες και δίκαιες. Όταν, όμως, δεις τα εξατομικευμένα αποτελέσματά τους, όταν στέλνεις στον Καιάδα τους καρκινοπαθείς (που δεν είσαι εσύ ένας εξ αυτών), τα παιδιά (που δεν είναι τα παιδιά σου) στη λιμοκτονία και στην αμορφωσιά; Οι εκπαιδευμένοι ηγέτες δεν διστάζουν, οι πράξεις τους είναι ισοπεδωτικές.

Να μην μασάμε, λοιπόν, όταν μας λένε, πως τα απάνθρωπα μέτρα που παίρνουν όλοι αυτοί, οι άνθρωποι-ρομπότ, είναι αναγκαία και για το καλό του κοινωνικού συνόλου. Είναι μέτρα βαρβαρότητας, παράλογα, μέτρα κοινωνικής ισοπέδωσης και κοινωνικού αυτοματισμού. Εμείς είμαστε συν-άνθρωποι και –είτε την «κρίση» την βιώνουμε στο πετσί μας είτε βλέπουμε τα αποτελέσματά της στον συνάνθρωπό μας- πάντα θα πρέπει να σκεφτόμαστε, ότι όσα συμβαίνουν αφορούν τον καθένα μας ξεχωριστά και συνολικά, διότι η συνολική και ατομική ευημερία μας εξαρτάται από το αν ο φίλος μας, ο γείτονάς μας, το κάθε άτομο ευημερεί, έστω και με κάποιες –μικρές, πάντως- ποιοτικές ή ποσοτικές διαβαθμίσεις.

Θανάσης Αλμπάντης, Πρέβεζα, 26-11-2014.

ασκ διεστρ

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s