Γιατί οι Ίωνες φιλοσόφησαν πρώτοι;

Του Θανάση Αλμπάντη

Τους ονομάζουμε «φυσικούς» φιλοσόφους. Ο προσδιορισμός είναι πλεονασμός, αφού σοφός θεωρούνταν όποιος ασχολούνταν με την μελέτη και την κατανόηση του Κόσμου. Και «Κόσμος» όχι με την έννοια του κοσμήματος, αλλά της αρμονίας και της τάξης. Αυτά προσπάθησαν πρώτοι να κατανοήσουν, να εκλογικεύσουν και να ερμηνεύσουν οι Ίωνες φιλόσοφοι.

Αν διαβάσουμε τα κείμενά τους προσεκτικά, θα διαπιστώσουμε ότι όσα γράφουν δεν είναι κοσμογονικές δοξασίες, αλλά κοσμολογία. Την κοσμογονία την άφηναν για τους μύθους και τους ποιητές. Η κοσμογονία δεν είναι έργο του φιλοσόφου (του επιστήμονα, σήμερα), αλλά της θρησκείας, άρα δεν εκλογικεύεται. Από νωρίς κατάλαβαν οι Ίωνες φυσικοί, ότι το ποιος δημιούργησε τον Κόσμο δημιουργεί την άπειρη μετάθεση: Κι αν κάποια οντότητα δημιούργησε τον Κόσμο, ποιος δημιούργησε την οντότητα; ένα ερώτημα που μετατίθεται και μεταθέτει την απάντησή του εις τον άπειρον.

Η Ιωνική Φιλοσοφία υπήρξε η απαρχή της Επιστήμης, παρόλο που η Φιλοσοφία είναι θεωρητική και ελάχιστα επαγωγική, σε αντίθεση με την Επιστήμη.
Κι όμως, η θεωρητική αυτή σκέψη οδήγησε σε πολλά άκρως γοητευτικά συμπεράσματα, προάγγελους σύγχρονων επιστημονικών ανακαλύψεων.

Θα αναφέρω μερικά:
1. Ο Αναξίμανδρος, σε αντίθεση με τον δάσκαλό του και συγγενή του Θαλή, αναπτύσσει ένα αξιοθαύμαστο ορθολογικό κοσμολογικό μοντέλο. Ο Θαλής διδάσκει ότι η Γη πλέει στον Ωκεανό. Βέβαια αυτή η θεωρία είναι προβληματική, αφού αν υπάρχει ανάγκη στήριξης, τι είναι αυτό που σταθεροποιεί τον Ωκεανό, και τι αυτό που στηρίζει το στήριγμα του Ωκεανού κ.ο.κ. Ο Αναξίμανδρος, λοιπόν, λύνει το πρόβλημα της εις άπειρον επαγωγής, ισχυριζόμενος ότι η Γη ισορροπεί, επειδή ισαπέχει απ’ όλα τα ουράνια σώματα. Άρα, υπάρχει μια κοσμική δυναμική ισορροπία.

2. Ο Ηράκλειτος διατυπώνει την αρχή της δυναμικής μεταβολής των πραγμάτων και της Φύσης, μεταξύ της ισορροπίας των αντιθέτων. Οι ρήσεις του «πάντα ῥεῖ, πάντα χωρεῖ κοὐδέν μένει» και «οὐκ ἒστιν ἐμβῆναι δὶς τῷ αὐτῷ ποταμῷ», αφορούν στην αέναη διαλεκτική φυσική διαδικασία, όπου δεν υπάρχει στασιμότητα. Και πρέπει λίγο να προσέξουμε: το δεύτερο ρητό είναι κεντρικό σημείο της φιλοσοφίας Ζεν, αλλά και σε διάφορες θρησκείες. Ο Ηράκλειτος, όμως, είναι αυτός που βλέπει την δυναμική διαδικασία της μεταβολής, ενώ οι άλλοι εννοούν, ότι ο άνθρωπος παρακολουθεί μοιρολατρικά τις μεταβολές και υφίσταται την φθορά του χρόνου. Από τον Ηράκλειτο, που μαζί με τον Επίκουρο και τον Αριστοτέλη επηρέασαν τον Μαρξ, μπορούμε να πούμε ότι προέκυψε η Διαλεκτική. Ένα άλλο, σημαντικό, ρητό του Ηράκλειτου ήταν το «ἐὰν μὴ ἔλπηται ανέλπιστον οὐκ ἐξευρήσει,ανεξερεύνητον ἐὸν καὶ ἄπορον», ήγουν «αν δεν ελπίζεις, μην προσδοκάς τ’ ανέλπιστο, ανεξερεύνητο κι απροσπέλαστο θα παραμένει». Μας προκαλεί, λοιπόν, να ανοίξουμε τις αισθήσεις μας και το μυαλό μας προς κάθε κατεύθυνση, να μην είμαστε δογματικοί. Γιατί αυτό; Εν σπέρματι ο Ηράκλειτος διατύπωσε την αρχή της μη πληρότητας, την αξιωματική μοίρα της Επιστήμης, ότι η Επιστήμη είναι εικασίες και το μόνο αληθές είναι η διάψευση των εικασιών και των δογμάτων.

3. Και τέλος, ο Ξενοφάνης, που, συμπληρώνοντας τον Ηράκλειτο στην αρχή τής μη πληρότητας, λέγει στη σημαντικότερη, κατ’ εμέ, ρήση του:
«καί τό μέν οὖν σαφές οὔτις ἀνήρ ἴδεν οὐδέ τις ἔσται
εἰδώς ἀμφί θεῶν τε καί ἅσσα λέγω περί πάντων·
εἰ γάρ καί τά μάλιστα τύχοι τετελεσμένον εἰπών,
αὐτός ὅμως οὐκ οἶδε· δόκος δ’ ἐπί πᾶσι τέτυκται».
Δηλαδή:
«Κι όσο για την πραγματική αλήθεια κανείς δεν την έμαθε
κι ούτε θα τη γνωρίσει• ούτε για τους θεούς
ούτε για τα όλα, όσα μιλώ.
Κι αν όλως από τύχη κάποιος διατύπωνε
την έσχατη αλήθεια κι αυτός ο ίδιος δεν θα το γνώριζε•
Γιατί όλα τα καλύπτει ένα δίχτυ δοξασιών».

Δεν χρειάζεται να επεκταθώ στους υπόλοιπους φιλοσόφους, απλώς θα εξαιρέσω απ’ τους Ίωνες τον Πυθαγόρα. Ο Πυθαγόρας δημιούργησε μια καθαρά μυστικιστική, θρησκευτική και άκρως δογματική σχολή, που καμιά σχέση δεν έχει με την φωτεινή σκέψη των φυσικών φιλοσόφων της Ιωνίας. Ούτε θα επεκταθώ στην επίδρασή τους επί της μεταγενέστερης φιλοσοφικής σκέψης. Σ’ ένα μόνο θ’ αναφερθώ, παρακάτω, ότι οι Ίωνες φιλόσοφοι ουδέποτε απαίτησαν να θεωρηθεί, πως αυτοί κατέχουν τη μοναδική αλήθεια. Αντιθέτως, δέχονταν ευχαρίστως και από τα μαθητούδια τους την αιτιολογημένη κριτική, αμφισβήτηση και διατύπωση νέων απόψεων. Κι αυτό ήταν που οδήγησε, αργότερα, τον Σωκράτη, να αναζητήσει την ύψιστη απόλαυση: στην ανακάλυψη της αλήθειας μέσα από την μαιευτική.

Έχει, όμως, σημασία η ανακάλυψη των αιτιών της γένεσης της Ιωνικής Φιλοσοφίας. Πρώτ’ απ’ όλα, διότι η κατανόηση του ιστορικού και κοινωνικού πλαισίου και διαδικασιών που ευνόησαν την εμφάνιση αυτής της σκέψης, βοηθά και στην φιλολογική κατανόηση των κειμένων τους. Και δεύτερο -και κυριότερο- ανακαλύπτοντας τις αιτίες, θα μπορούσαμε –ίσως- να δημιουργήσουμε κι εμείς ένα εκπαιδευτικό και κοινωνικό πλαίσιο, που να διευκολύνει να εμφανιστεί πρωτότυπη επιστημονική σκέψη.

Η Ελλάδα, σε αντίθεση με τις άλλες περιοχές της Μεσογείου (Μεσοποταμία και Αίγυπτος) και της Ευρασίας (Ινδία και Κίνα), όπου αναπτύχθηκαν σπουδαίοι πολιτισμοί, είναι μία χώρα που δεν ευνοεί γεωλογικά την πολιτική ενοποίηση. Οι πεδιάδες της είναι μικρές και περιορισμένες, σε αντίθεση με τα εκτεταμένα εύφορα εδάφη του Ινδού, της Μεσοποταμίας, του Νείλου και του Κίτρινου ποταμού.

Οι περιοχές αυτές της Ασίας και της Αφρικής είχαν την ανάγκη ισχυρής κεντρικής εξουσίας, που να αμύνεται στους εξωτερικούς εχθρούς και να διαχειρίζεται την εσοδεία.

Η Ελλάδα ήταν φτωχή από άποψη γεωργικής παραγωγής. Όπου υπήρχαν εύφορες πεδιάδες, ευνοήθηκε η ανάπτυξη ολιγαρχικών καθεστώτων. Η ανεπάρκεια του γεωργικού κλήρου οδήγησε στον εκτεταμένο αποικισμό, αλλά και στην ανάπτυξη του εμπορίου και της ναυτιλίας, που επέφεραν την οικονομική ευμάρεια αυτών των κοινωνικών τάξεων και τη δημιουργία ισχυρής οικονομικά αστικής τάξης. Αυτή υπερκέρασε σε αξία τον πλούτο και ιδιοκτησία των βασιλιάδων και των αριστοκρατών. Όθεν, η αστική τάξη αμφισβήτησε και την ελέω θεού πολιτική εξουσία και την θεϊκή καταγωγή των αριστοκρατών. Εκμηδενίστηκε η ισχύς των απολυταρχικών καθεστώτων και, σταδιακά, αυτά κατέρρευσαν -είτε ομαλά είτε βίαια- και φτάσαμε στην Δημοκρατία.

Η Δημοκρατία, πέρα από την ισονομία, είχε ως αποτέλεσμα και την ελεύθερη σκέψη και έρευνα.

Αντίθετα, σε άλλους πολιτισμούς, η ισχύς του ιερατείου και της αριστοκρατίας ή του διογενούς βασιλιά, έμεινε αλώβητη. Οι μεγάλες εύφορες εκτάσεις, που ανήκαν στους ολίγους, επέβαλαν τον κεντρικό και ολιγαρχικό έλεγχο της οικονομίας και, κυρίως, των βασικών τροφίμων και της διανομής τους, με αποτέλεσμα τη συνεχόμενη μεν αύξηση της δύναμης των βασιλιάδων, αλλά την εξασθένηση του λαού και τους κράτους. Για το λόγο αυτό οι αυτοκρατορίες αυτές κατέρρεαν εύκολα, ενώ οι μικρές ελληνικές πόλεις-κράτη επιβίωναν. Παράδειγμα τέτοιου καθεστώτος και εξέλιξης είχαμε στη Σπάρτη. Οι ολίγοι στήριζαν τον πλούτο τους στη γαιοκτησία και καθόλου στο εμπόριο και τη ναυτιλία. Όταν έπαψε η γη να αποδίδει να αναμενόμενα, η Σπάρτη κατέρρευσε.

Οι Αρχαίοι Έλληνες, λόγω και των ειδικών συνθηκών (χώρος και κλίμα), δημιούργησαν πρώτα τις οικονομικές και κοινωνικές βάσεις και μετά το οικοδόμημα του πνευματικού πολιτισμού. Βρέθηκαν στη μέση της Μεσογείου, όπου αναπτύχθηκαν σημαντικότατοι πολιτισμοί και, όταν ήρθαν από το Βορρά (όπως λέγεται), βρήκαν σημαντικό πολιτιστικό υπόβαθρο, από τους Προέλληνες και τους Μινωίτες. Ανέπτυξαν στενές οικονομικές σχέσεις με τους άλλους μεσογειακούς λαούς και πολιτισμούς και αφέθηκαν ανοιχτοί στις ξένες επιρροές, χωρίς φυλετικές προκαταλήψεις.

Η Δημοκρατία, που πρωτοεμφανίστηκε στην Ιωνική Γη, είχε ως αποτέλεσμα να διαχωριστεί η επιστημονική γνώση από το θεϊκό και το υπερφυσικό. Οι Έλληνες ανέπτυξαν εύκολο σύστημα γραφής, κυρίως για την διευκόλυνση των συναλλαγών και επέτρεψαν να γίνουν οι επιστημονικές γνώσεις κτήμα όλου του λαού και όχι μόνο της ιερατικής κάστας ή της αριστοκρατικής γραφειοκρατίας. Η ευρύτατη διάδοση των γνώσεων επέτρεψε την απεριόριστη ανάπτυξη της επιστήμης και τη δημιουργία αυτού του θαυμαστού πολιτισμού. Σ’ αυτό υπερτερούσαν οι Αρχαίοι Έλληνες από τους Αιγυπτίους, του Βαβυλώνιους και τους Κινέζους: Οι επιστημονικές γνώσεις και η χρήση των επιστημών δεν έμειναν αποκλειστικό προνόμιο των ελαχίστων ή των μανδαρίνων, αλλά διαδόθηκαν σε όλους. Και όταν οι γνώσεις διαδίδονται, βελτιώνονται και εξελίσσονται προς ανώτερα πεδία και επίπεδα, επειδή τις επεξεργάζονται περισσότερα μυαλά, με διαφορετικές εμπειρίες, δεξιότητες, ανάγκες και πολιτισμικό υπόβαθρο και παράδοση.

Και η Δημοκρατία, επίσης, επιβάλλει και διδάσκει την ισηγορία: καθένας έχει το δικαίωμα να διατυπώνει ελεύθερα και δημόσια τη γνώμη του, να αμφισβητεί τα πάντα, να εισηγείται τα πάντα και παράλληλα η γνώμη του κι η κρίση του να δέχονται ανάλογη κριτική και βάσανο.
Οι ελληνικές φιλοσοφικές σχολές δεν ήταν δογματικές ούτε χώρος που οι φοιτούντες υπηρετούσαν κι «έγλειφαν» τους διδασκάλους τους. Οι άξιοι μαθητές αμφισβητούσαν, κατέρριπταν τις δοξασίες των δασκάλων τους και προχωρούσαν την σκέψη παραπέρα, με καλύτερο –ίσως- παράδειγμα αυτό του Αριστοτέλη, που με την υλιστική σκέψη του ξεπέρασε συναισθηματικά και λογικά τον δάσκαλό του, τον Πλάτωνα και τον ιδεαλισμό.

Κι ο Αριστοτέλης είναι αυτός που συστηματοποίησε την Επιστήμη, την Πολιτική, την Κοινωνιολογία, την Οικονομία και τις ορολογίες τους. Χωρίς αυτόν είναι αμφίβολο αν θα υπήρχε η Δυτική Επιστήμη, ο σπουδαίος πολιτισμός του Ισλάμ και η Ορθοδοξία. Αν κάποιοι έκαναν, κατά την περίοδο του Ευρωπαϊκού Μεσαίωνα, δόγμα την αριστοτελική διδασκαλία, δεν ευθύνεται αυτός. Τα αντίθετα πρέσβευε. Άλλοι δεν τον κατάλαβαν.

Causarum Cognitio” (
Causarum Cognitio” («να γνωρίζεις τις αιτίες»)
Ραφαήλ (Raffaello Sanzio), Η Σχολή των Αθηνών, ή Scuola di Αtene, νωπογραφία (λεπτομέρεια) στο «δωμάτιο των υπογραφών» («Stanza della Segnatura»), Βατικανό, 1510-1511.
Advertisements

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Γιατί οι Ίωνες φιλοσόφησαν πρώτοι;

  1. Παράθεμα: Γιατί οι Ίωνες φιλοσόφησαν πρώτοι; | christospatsos

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s